Radio Naukowe

00:00 LAMU, Letnia Akademia Młodych Umysłów, Radia Naukowego. 00:05 Witajcie, witajcie młode umysły gotowi na kolejne przygody intelektualne. W tym odcinku technologie i wynalazki występują... 00:22 A ja mam na imię Karolina. LAMU to projekt Radia Naukowego. Otworzymy go bez reklami sponsorów. Jeśli Letnia Akademia Młodych Umysłów jest dla Was ważna, pomóżcie nam ją tworzyć. Zajrzyjcie proszę na patronite.pl ukośnik Z, ukośnik LAMU. Tam jest zrzutka na tegoroczną edycję. Dziękujemy za całe dotychczasowe wsparcie. A tymczasem zaczynamy odcinek czwarty, sezon szósty. Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania. Zaczniemy od pytań niezwiązanych z internetem. 00:52 W ich sprawie z doktorem habilitowanym inżynierem Bartoszem Walterem z Politechniki Poznańskiej rozmawiała reporterka Ania. 00:59 Cześć, mam na imię Kaziu, mam 6 lat i chciałbym zapytać, z czego jest zbudowana cyberprzestrzeń? 01:07 Cześć Kaziu, myślę, że cyberprzestrzeń to jest takie trochę boisko, na którym można jednocześnie grać w piłkę, można zorganizować koncert, można ścigać się na rowerach i po to ono zostało zbudowane, żeby właśnie można było w przyszłości wymyślać różne jeszcze inne zawody i sposoby spędzania czasu. A z czego jest zbudowana? Cyberprzestrzeń, jak sama nazwa wskazuje, nie jest zwykłym miejscem, w którym możemy się spotkać, ale możemy spotkać się wirtualnie, a więc są potrzebne takie specjalne urządzenia, które nas, żywych ludzi, trochę zamienią w takie wirtualne stworki, które mogą się widzieć właśnie w cyberprzestrzeni. 01:44 Jak chcemy wysłać wiadomość do kogoś w cyberprzestrzeni, piszemy maila, piszemy wiadomość na jakimś serwisie. Ona następnie jest przerabiana, przesyłana, przechodzi przez kilkadziesiąt różnych punktów pośrednich, aż trafia do odbiorcy. Kiedyś wysyłaliśmy zwykłe listy, dzisiaj wysyłamy takie wiadomości. I właściwie wszystko, co w tej cyberprzestrzeni się dzieje, to polega na przetwarzaniu informacji. 02:08 A czym są te punkty, przez które przechodzą te informacje? Czy to są serwery, czy to są prawdziwe fizyczne miejsca, czy wszystko to się dzieje tylko w takiej sferze informacji? 02:20 To wszystko to jest informacja, ale z informacją możemy zrobić różne rzeczy. Możemy po prostu przekazać ją dalej we właściwym kierunku, tak jakbyśmy przekazali ją kurierowi albo listonoszowi. Możemy ją nieco przetworzyć, a możemy ją zamienić na zupełnie inną informację. I są to faktycznie i serwery, i urzędy takie przekazujące, czyli routery i inne urządzenia sieciowe. Są to kable oczywiście, bo jakoś ta informacja musi być przekazana. Są to być może takie routery Wi-Fi, które każdy z nas ma w domu, a więc cała masa rozmaitych urządzeń pracuje po to, żeby właśnie takie boisko, taka cyberprzestrzeń mogło funkcjonować i dla wszystkich służyć swoimi funkcjami. 03:00 Następne pytanie mamy od Ady i pytanie od Ady jest super i ja się też tak nad tym trochę zastanawiam, no bo na przykład my teraz rozmawiamy na bardzo dużą odległość. Ja jestem w innym mieście niż pan, mimo tego bardzo dobrze się słyszymy, a Ada pyta tak. 03:17 Cześć, jestem Ada i mam prawie 7 lat. Jak to jest możliwe, że mama robi zdjęcia na swoim telefonie, wysyła je do dziadków i oni też widzą to na swoim telefonie? 03:29 To jest dobre pytanie, Ado. Zobacz, to trochę tak, jakbyśmy między telefonem twojej mamy a telefonem dziadków mieli po drodze całą sztafetę różnych posłańców. I oni bardzo szybko przekazują sobie to zdjęcie, żeby mogło ono dotrzeć na telefon właśnie dziadka czy babci. Jak to się dzieje? No cóż, po drodze jest cała masa różnych urządzeń, routerów, serwerów, które na chwilkę przechowują, przetwarzają te informacje i przekazują ją dalej. Dzięki temu ta informacja może rzeczywiście w ultrakrótkim czasie, to są ułamki sekund bardzo często, dotrzeć w niemal niezmienionej postaci do dziadków. 04:06 A wyobraź sobie, że nie tylko twoja mama i nie tylko twoim dziadkom wysyła te wiadomości. Robi to jednocześnie być może 100, być może 500 milionów ludzi na świecie. To tylko pokazuje jaką ilość informacji musi być w stanie przekazać nam internet w jednej chwili. 04:21 Wiemy już, że możemy przekazywać na odległość obrazy. Możemy przekazywać też ruchome obrazy, widea, nagrania. Możemy przekazywać dźwięk, to teraz robimy. No a Marysia ma takie pytanie już trochę na przyszłość. Co jeszcze będzie możliwe? 04:39 Mam na imię Marysia, mam 10 lat i mam pytanie do Lamy. Czy w przyszłości byśmy mogli przesyłać zapachy internetem, tak jak zdjęcia? 04:50 No przyznam szczerze, że to jest świetny pomysł Marysiu. Tak sobie myślę, że w sumie jest to jak najbardziej możliwe. Jeżeli będziemy w stanie mieć urządzenie, które wącha z jednej strony, przetwarza zapach na jakąś informację, czyli mówi jakiego rodzaju to jest zapach, jak jest silny, czy my go lubimy, czy też nie, a następnie te informacje zapakuje i prześle na drugi koniec internetu po to, żeby trafiło do urządzenia, które wyemituje ten zapach, to w sumie osiągniemy dokładnie ten efekt. Myślę jednak, że dla wielu osób byłoby to zaskakujące, gdyby siedząc przed komputerem mogli nie tylko zobaczyć las, ale również go poczuć. 05:25 I myślę, że będziemy musieli długo się do tego przyzwyczajać. Ale przyznam szczerze, twój pomysł bardzo mi się podoba i mam nadzieję, że on już wkrótce zostanie zrealizowany. 05:33 No to trzymamy kciuki za to, żeby ktoś właśnie w tej chwili wymyślał specjalne głośniki do zapachów. Zapaśniki. 05:41 Tak, zapaśniki to jest dobre określenie. 05:43 Zapaśniki, a może zapachniki? Jaki macie pomysł na nazwę dla takiego urządzenia, które nadawałoby przez internet zapachy i je by przez internet również odbierało? Podzielcie się pomysłami z rodzicami, dajcie nam znać też może w komentarzach. Kaziu, Aniu, Marysiu, bardzo Wam dziękujemy. 06:04 Radio Naukowe. Włącz wiedzę. 06:08 Zostajemy w temacie łączności na odległość i pewnie zastanawiają Was te piski w tle. One są jak najbardziej związane z tematem. Zapytajcie rodziców, a zobaczycie, że uśmiechną się pod noskami. Pyta Tymek. 06:22 Cześć, nazywam się Tymek, mam lat 9 i chciałbym zadać takie pytanie. Czy astronauci w kosmosie mają internet, a jak tak, to skąd go biorą? 06:35 Odpowiada dr inżynier Adam Dąbrowski, inżynier systemów z Astroniki, polskiej firmy branży kosmicznej. 06:42 Dzięki Tymku za pytanie, już próbuję wyjaśnić. Przede wszystkim astronauci w kosmosie głównie są na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej jest internet, oczywiście nie jest on przewodowy, ale jest cały system satelitów pośredniczących, czyli międzynarodowa stacja kosmiczna łączy się przez jakąś satelitę, która później łączy się z Ziemią. Więc pewnie streamowanie w 4K filmów na YouTubie nie jest możliwe, ale komunikacja, wysyłanie maili jak najbardziej. 07:19 Oczywiście są problemy związane z tym, że międzynarowa stacja kosmiczna obraca się, krąży dookoła Ziemi, jeden obrót zajmuje jej 90 minut, co oznacza, że w tym czasie raz jest nad Europą, raz jest nad Azją, raz jest nad oceanem, raz jest nad Stanami i znowu musimy mieć kilka różnych punktów łączenia, kilka różnych satelitów pośredniczących. 07:44 Co ciekawe, są jednak takie momenty, w których łączności z astronautami nie ma wcale. 07:50 Na przykład podczas lądowania muszą hamować i hamują w atmosferze, powietrze dookoła nich się nagrzewa, jonizuje się, co powoduje, że nie ma nawet nie tylko internetu, ale wręcz żadnej komunikacji z nimi. I my przez kilka minut nie wiemy, a przede wszystkim oni przez kilka minut nie wiedzą, co tak naprawdę się dzieje. I musimy trzymać kciuki, że przez ten czas nie zadzieje się nic niespodziewanego. 08:18 Oczywiście cała astronautyka polega na tym, żeby przewidzieć, co się może złego wydarzyć. Więc astronauci i astronautki są przygotowywani na różne sytuacje. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna jest na wysokości około 400 kilometrów od Ziemi. To nie jest aż tak daleko. Szczególnie w porównaniu z takim Marsem, który jest od nas oddalony o co najmniej 56 milionów kilometrów. I tu pytanie Marcina. 08:45 Cześć, mam na imię Martin, mam 7 lat i oto moje pytanie. Jak sterować łazikiem, jak on jest tak daleko na innej planetie? 08:53 Marcinie, dziękuję bardzo serdecznie za to pytanie, bardzo ciekawe i bardzo złożone. To przede wszystkim nie jest proste zadanie i jest kilka różnych aspektów co do tego. Przede wszystkim musimy sobie uświadomić, że znajdujemy się na Ziemi, która się obraca, więc musimy cały czas celować w tego Marsa i nawet jeśli u nas Mars jest na niebie, no to za kilka godzin się obrócimy i już u nas tego Marsa nie ma na niebie, Ale będzie na niebie na przykład w Stanach Zjednoczonych albo w Australii, więc potrzebujemy więcej niż jedną antenę, a najlepiej mieć całą sieć takich dużych anten, które są rozmieszczone na całym świecie. 09:35 Taką siecią jest na przykład Deep Space Network należąca do NASA. Anteny są w Stanach Zjednoczonych, Hiszpanii i Australii. Jak spojrzycie na Globus to zobaczycie, że to ma głęboki sens. Bo jeśli Mars zniknie z nieba w jednym miejscu przez obrót Ziemi, pojawi się w drugim i tak dalej. W ten sposób udaje się utrzymać łączność przez cały czas. Ale, ale przecież Mars jest daleko. Tak daleko, że chociaż nasze wiadomości będą do niego lecieć z prędkością światła, a o ile wiemy szybciej się nie da, to i tak zajmie im jakiś czas dotarcie na czerwoną planetę. 10:11 Jeśli my ten sygnał nadamy, to on na Marsie zostanie odebrany jakieś 20 minut później. Więc w zasadzie nie ma możliwości takiego sterowania łazikiem jak joystickiem w grze komputerowej, bo gdybyśmy nacisnęli przycisk, żeby łazik jechał do przodu, no to on zacznie jechać po 20 minutach, a my informacje o tym, że on zaczął jechać, dostaniemy po kolejnych 20 minutach. 10:41 No i w tym momencie, jeśli napotkamy na jakąkolwiek przeszkodę, wyboje, dziurę, jakiś problem z komunikacją, coś się zepsuło, no to tak naprawdę dowiemy się o tym dopiero po dość długim czasie. Nie będziemy w stanie zareagować. Więc wszystko, co jest wysyłane tak daleko jak na Marsa, musi być w zasadzie półautomatyczne. Możemy powiedzieć łazikowi na przykład przejedź jakiś kawałek, ale to już łazik musi sam sobie poradzić z tym, jak to zrobić, czy ominąć dziurę. 11:15 Dlatego te łaziki poruszają się bardzo powoli i ostrożnie. 11:20 Bo sterujemy czymś, co jest strasznie daleko i czymś, co jeśli się zepsuje, to nie za bardzo jest możliwość to naprawić. Nikt tam nie pojedzie z kluczem i dokręci śrubkę, bo odpadła na wyboju, tylko w zasadzie jest to koniec misji. 11:36 Stresująca robota z tymi robotami. Za kosmiczno-technologiczne pytania dziękujemy Tymkowi i Marcinowi. 11:47 Gdybyście mieli już zapaśniki, to poczulibyście czekoladę, bo o nią właśnie pyta Maja, a odpowiada Anna Grochowiak z Muzeum Fabryka Czekolady E. Wedel. 11:58 Dzień dobry, mam na imię Maja i mam 9 lat. Chciałabym się zapytać, kto po raz pierwszy zrobił czekoladę? Miłego dnia! 12:08 Dzień dobry, Maju. Ja również życzę Ci miłego dnia i bardzo dziękuję za ciekawe pytania. Przyznam, że to nie takie proste, bo mogę odpowiedzieć Ci na kilka sposobów. Nie wiem czy wiesz, ale czekoladę spożywamy już od ponad 5 tysięcy lat. Co prawda nie od początku była czekoladą, jaką znasz teraz. Na początku czekolada była przez nas pita. Pierwsze naczynia do obróbki ziarna kakaowego archeolodzy odnaleźli na terenie dzisiejszego akwadoru. Natomiast podejrzewamy, że około 1500 roku przed naszą erą drzewo kakaowca udomowili Olmekowie. 12:43 Mówię o drzewie, dlatego że czekolada rośnie na drzewach. Tak naprawdę pochodzi z ziaren kakaowca, które wydobywamy z owoców. 12:51 Wyszukajcie sobie, jak wyglądają owoce kakaowca. Są zresztą często na opakowaniach czekolady. Moim zdaniem są śliczne. Można też jeść właśnie nie tylko czekoladę, co same ziarna kakaowca i naprawdę są przepyszne. 13:04 To od Olmeków, o których wspomniałam, obróbki ziarna kakaowego nauczyli się Majowie, a później od nich Aztekowie, czyli cywilizacje prekolumbijskie zamieszkujące Mezoamerykę. Tak nazywano tereny dzisiejszego Meksyku. To Aztekowie wymyślili nazwę czekolady, czyli szokolad. W ich języku oznaczało gorzką wodę, dlatego że to był bardzo gorzki, cierpki, kwaśny napój. Kakao miało bardzo długą historię i dopiero w 1528 roku dotarło do Europy. 13:37 Natomiast czekolada w tabliczce, o którą pewnie pytasz, pojawiła się o wiele, wiele później. Na jej pomysł wpadł angielski czekoladnik Joseph Fry, który postanowił połączyć kakaowy proszek, my profesjonalnie nazywamy go kuchem kakaowym, z tłuszczem, również pochodzącym z ziarna kakaowego. I tak w 1847 roku uformował pierwszą tabliczkę. 14:00 Ten przepis bardzo się spodobał, zrobił się popularny. W związku z tym inni czekoladnicy zaczęli myśleć, jak można go zmodyfikować. I tak Szwajcarzy Daniel Peter i Henry Nestle dopracowali recepturę, dodając do niej mleko skondensowane. Tak powstała pierwsza tabliczka czekolady mlecznej, którą pewnie najlepiej znamy, 14:21 Długa to historia czekolady. Dzięki Maju za smakowite pytanie. Pozostajemy w temacie jedzenia za sprawą Heli. Z profesor Iwoną Sobkowiak-Tabaką z Uniwersytetu Poznańskiego rozmawiała reporterka Sandra. Helu, prosimy. 14:38 Mam na imię Hela, mam 7 lat i kto wymyślił gotowanie, smażenie, pieczenie, jedzenie i po co? 14:50 Droga Helu, kiedy powstał nasz gatunek, powiedzmy około 3 milionów lat temu, ludzie nie posiadali jeszcze tej umiejętności, jaką jest gotowanie. Ba, nie umieli podtrzymywać ognia. Oczywiście pożary się zdarzały, bo one potrafią zdarzyć się samoistnie, ale ludzie nie potrafili utrzymywać i przenosić ognia. Naukowcy spierają się co do tego, jakie są najstarsze ślady ognia. 15:21 Jedni mówią, że mają one 1,8 mln lat, inni, że 1,6 mln. Te, które znane są z Europy pochodzą sprzed 400 tys. lat. 15:30 A kiedy nasi przodkowie nauczyli się utrzymywać ogień, to to zmieniło naprawdę bardzo, bardzo, bardzo wiele. To jest jedna z kluczowych spraw w naszej historii. Jedzenie można było gotować, bo raz jest ono smaczniejsze, ale nie tylko o to chodzi. 15:47 A gotowanie też ma związek z ewolucją. W istotny sposób wpłynęło na ewolucję człowieka, na zmiany, jakie się dokonały w jego organizmie. Przede wszystkim gotowanie pozwoliło lepiej przyswajać spożywane produkty i dzięki temu nasze jelita są dużo krótsze niż jelita naszych przodków. Także gotowanie pomogło zwiększyć nasze mózgi, lepsza przyswajalność. 16:18 Witamin, mikroelementów, obróbka cieplna sprawiła, że łatwiej naszemu organizmowi przyswoić te wszystkie produkty, które pozwalają przede wszystkim czerpać energię, ale też utrzymywać nasz organizm w dobrym zdrowiu. 16:35 Czy na wykopaliskach archeologicznych często znajduje się garnki, ruszty, grille? 16:42 Nie wiem, jaka była ewolucja tworzenia tych naczyń? Jeżeli chodzi o stanowiska paleolityczne, czyli z tej najstarszej przeszłości, to ogniska nie zawsze były otoczone kamieniami. Często było to po prostu zagłębienie w ziemi. 16:58 Dopiero później ludzie wpadli na pomysł, żeby takie ognisko czy palenisko otoczyć kamieniami. Mogliście widzieć gdzieś na ognisku takie rozwiązanie. To zabezpiecza przed pożarem, ale też pozwala lepiej utrzymywać temperaturę ogniska. 17:11 Mówi się, że pierwsze gotowanie właśnie odbywało się w ten sposób, czyli na rozgrzanych kamieniach. Jeszcze wtedy, kiedy nie było pojemników ceramicznych. Oczywiście można było wykorzystywać pojemniki skórzane, czy pojemniki wykonane z pęcherzy dużych zwierząt. Ale tak naprawdę dopiero pojemniki ceramiczne, naczynia ceramiczne wykonane z gliny, to jest ten moment, kiedy mamy do czynienia z takim prawdziwym gotowaniem, tak jak sobie to dzisiaj wyobrażamy. 17:45 A takie najstarsze znane naczynia ceramiczne pochodzą sprzed dwunastu dziesięciu tysięcy lat. 17:51 A kiedy już się najedliśmy, następuje trawienie, a później... No właśnie, stąd zupełnie naturalne wydaje się następne pytanie, które nadesłał Ignaś. 18:01 Cześć, mam na imię Ignaś, mam trzy lat i mam pytanie, jak ludzie wycielali prycy dawno, dawno temu, jak nie było leści i zimnie? 18:12 Drogi Ignaśiu. Przyznam, że to pytanie mnie zaskoczyło. Muszę uciec się do tego, co często robią archeolodzy, kiedy nie mają bezpośrednich dowodów na zachowania ludzi, których nie są w stanie odkryć podczas badań wykopaliskowych czy badania laboratoryjnych. I Twoje pytanie właśnie należy do tego typu zagadnień. Musimy się wówczas posiłkować tym, co widzimy u ludów, które żyją współcześnie, ale żyją w tradycyjny sposób. 18:48 Ja odwołam się do przykładu Inuitów, czyli społeczności, które zamieszkują tereny Ameryki Północnej, które żyją w tradycyjny sposób, w bardzo trudnym klimacie, gdzie właściwie przez większość roku jest u nich zima. No i też taki problem mają. 19:10 I słuchajcie, jeszcze kilkadziesiąt lat temu Inuici wykorzystywali do podcierania pup, bo o to właśnie Ignasiowi chodzi pytającemu o pryty. No więc do wycierania tych pup wykorzystywali bardzo miękki mech. 19:24 Mech przez te społeczności był też wykorzystywany jako pieluszki dla dzieci. 19:29 To jest jeden sposób. 19:31 Mówimy tutaj o zachowaniach, które mogły być typowe dla społeczności żyjących w trudnych warunkach w okresie, który nazywamy paleolitem, czyli wówczas, kiedy w Europie było bardzo zimno, były bardzo srogie zimy. Natomiast jeżeli pomyślimy o ludziach, którzy zamieszkiwali już stałe osady, którzy hodowali zwierzęta, uprawiali rośliny, no to tutaj sprawa wygląda trochę inaczej. 20:05 Zanim ludzie zaczęli wytwarzać tkaniny wełniane, potrafili wytwarzać tkaniny roślinne, chociażby z lnu, który również został przez ludzi udomowiony. I wówczas można było po prostu wykorzystywać drobne, lniane szmatki. 20:26 Na co dzień nie spotykamy się w archeologii z takimi pytaniami i jest bardzo trudno na nie odpowiedzieć, bo tak jak powiedziałam, nie mamy na to dowodów, ale tak sobie to wyobrażam. 20:39 Czyli będzie to odpowiedź hipotetyczna, ale i tak zadam to pytanie, czy te szmatki były wielorazowe? 20:47 Myślę, że tak. A to jeszcze w ramach potwierdzenia na koniec. Czy Ignaś ma rację? To znaczy, czy latem rzeczywiście liście były głównym produktem do podcierania pryt? Jak formułuje to Ignaś? 21:03 Ignaśiu, myślę, że masz rację. 21:06 Dziękujemy Ignaśiu i dziękujemy Helu. 21:16 Nam dziś jest o wiele łatwiej. Mamy toalety, papier toaletowy i wodę, którą możemy na Szekupska pożegnać. Chociaż warto wiedzieć, że to jest luksus i miliony osób na ziemi go nie mają. Także dostęp do świeżej wody nie jest wcale taki oczywisty, co zauważa swoim pytaniem Klara. 21:32 Mam Klara, mam 4 lata i chciałam się dowiedzieć, skąd się bierze woda w sklanie. 21:45 Aby się tego dowiedzieć, reporterka Sandra pojechała tym razem do siedziby Akwanetu, poznańskiej sieci wodociągowej i na początek wzięła na spytki rzecznika Przemysława Ciupkę. 21:56 Klara, to jest świetne pytanie. Myślę, że ta podróż zasadniczo zaczyna się najczęściej w dwóch miejscach. W rzece i pod ziemią. W rzece, bo to z rzek od dawien dawna czerpiemy wodę, nawet tak dawno, kiedy jeszcze nie było żadnych kranów na świecie. I pod ziemią, bo pod ziemią tworzą się takie czasem mniejsze, czasem ogromne naturalne magazyny na wodę. Bo kiedy pada deszcz albo pada śnieg? Ta woda powoli wsiąka w glebę, przesiąka coraz niżej przez kolejne warstwy piachu, żwiru i osiada w tym wspomnianym w cudzysłowie magazynie. 22:30 My się musimy do niego dostać i musimy tę wodę wydobyć. Z tym, że taka woda od razu nie nadaje się jeszcze do tego, żeby do kranu trafić. Najpierw, czy to właśnie z rzeki, czy to z tych podziemi, musi trafić do, ja lubię to słowo, tak zwanej fabryki wody, a mówiąc fachowo stacji uzdatniania wody, z której dopiero wypływa czysta, odpowiednio przygotowana, przebadana. Wtedy tłoczymy ją w cały system rurociągów. Pod całym miastem czy miejscowością są rozmieszczone rury, którymi woda płynie prosto do twojego kranu. 23:04 W Poznaniu, gdzie teraz jesteśmy i w okolicy Poznania takich rur mamy 2700 kilometrów i to ci pewnie niewiele powie, ale jeżeli ci powiem, że gdybyśmy ułożyli je w ciągu, w jednej linii prostej, dostalibyśmy jedną wielką rurę, która sięgałaby stąd aż do dalekiej Hiszpanii. Jest tego mnóstwo. Ale kiedy na przykład już umyjesz ręce, woda spłynie, innymi rurami trafi do kanalizacji, ale przecież my tę wodę chcemy znowu wykorzystać, więc ją oczyszczamy. Ale myślę, że o tym, jak ją oczyszczamy, to już znacznie ciekawej opowie mój kolega Filip. 23:36 Czas na wspomnianego Filipa Spiralskiego, młodszego specjalisty do spraw badań i rozwoju z poznańskiego akwanetu, do którego pytanie ma Jasia. 23:45 Cześć, jestem Jasia, mam 6 lat, a to moje pytanie. Czy każdą wodę da się oczyścić, a potem wypić? 23:54 Cześć Jasia, odpowiadając na Twoje pytanie. Tak, każdą wodę można oczyścić do poziomu wody pitnej, jednakże często jest to zbyt drogie, zbyt skomplikowane i tak ekonomicznie nieopłacalne, żeby to robić. Ale przykładowo, wyobraź sobie, że masz szklankę wody, wrzucisz do niej trochę piasku. Taką lekko zanieczyszczoną wodę można oczyścić po prostu przepuszczając ją przez jakiś filtr, szmatkę bądź warstwę filtracyjną, taką jak właśnie używa się w stacjach uzdatniania wody. 24:24 Jednakże problem pojawia się wtedy, gdy w tej wodzie znajdują się mikrozanieczyszczenia bądź jakieś chemikalia, które nie są widoczne gołym okiem ani pod lupą nawet. I wtedy ten proces zajmuje dużo dłużej czasu, kosztuje dużo więcej pieniędzy. Bardziej problematyczny w doprowadzeniu do pełnego uzdatnienia wody do spożycia. 24:44 Rozmawiajmy w takim razie o akwanecie. Jak to się dzieje tutaj, bo tutaj też na pewno musicie oczyszczać wodę z różnych widocznych i niewidocznych substancji, tak żeby, jak już rozmawialiśmy, kiedy trafia do kranu, była zdatna do tego, żeby można było ją pić albo przynajmniej się w niej umyć. 25:00 Tutaj na etapie właśnie uzdatniania wody, w stacjach uzdatniania wody, ten proces jest na pewno prostszy niż przy oczyszczaniu ścieków, ponieważ ona przechodzi aerację, potem są różne filtry piaskowe, węglowe i na końcu jest używana taka substancja, która nazywa się podchloryn sodu, która po prostu eliminuje bakterie i sprawia, że ta woda jest zdezynfekowana. 25:21 A co by się stało, gdyby jakiś złośliwiec dolał coś niezdrowego do wody tuż przy takiej stacji poboru wody w Poznaniu albo w mniejszej miejscowości, gdzie dostępy często do takich stacji poboru są w ogóle dużo prostsze? Czy woda taka brudna poleci do naszych kranów? 25:37 My się o tym bardzo szybko dowiemy, bo mamy cały system zabezpieczeń i takich stricte technologicznych, ale też wykorzystujemy do tego naszych żywych współpracowników i są to na przykład małże, które od lat, już grubo przeszło 30 z nami współpracują i one mają to do siebie, że są bardzo wrażliwe na wszelkie zanieczyszczenia w wodzie i po prostu zamykają muszle. Mamy taki system, gdzie tych małży w akwarium, przez które przepływa woda jest ustawionych kilka. One pracują tam niedługo, nie chcę teraz skłamać, ale bodajże przez dwa tygodnie potem wracają do swojego środowiska naturalnego na zasłużoną emeryturę, ale ogromnie nam pomagają. 26:16 Są takim pierwszym bardzo szybkim naszym strażnikiem jakości wody, który szybko nas zasygnalizuje, że coś może być nie tak, a potem już dalszymi skomplikowanymi procesami laboratoryjnymi, technologicznymi sprawdzamy, czy rzeczywiście coś jest na rzeczy. Jeżeli by było, no to oczywiście takie dostawy zostałyby wstrzymane w tej partii, żeby tutaj nikomu nic złego się nie stało. 26:38 Czy to jest tak, że siedzi przy tych małżach ktoś i cały czas patrzy na to, czy im się zamknęły skorupy? 26:44 Nie, mam, że tutaj są podłączone pod system elektroniczny, każda z nich ma taką elektroniczną czujkę i jeżeli one wszystkie osiem, bo bodajże tyle ich jest w akwarium, zamkną muszlę na raz, to pojawia się sygnał alarmowy i to jest taki sygnał, że natychmiast trzeba zweryfikować, czy rzeczywiście dzieje się coś złego. 27:03 Bierzemy sobie wodę z naszej rzeki, to już wiemy, że możemy ją oczyścić. Czy jak weźmiemy sobie wodę z kałuży, to czy też możemy ją wyczyścić? 27:09 No tak jak mówiłem, możemy wyczyścić każdą wodę, tylko że będzie to odpowiednio droższe i bardziej skomplikowane technologicznie. Teraz rozwijane są technologie membranowe, czyli technologie, które za pomocą takich filtrów o bardzo niskiej porowatości, czyli o bardzo małych dziurkach, są w stanie oddzielić cząsteczki wody od wszystkich innych zanieczyszczeń, takich jak bakterie, wirusy, więc naprawdę bardzo małych cząsteczek. Więc wodę z każdego miejsca na świecie da się oczyścić. Co ciekawsze, da się oczyścić również ścieki za pomocą tej technologii i można je wykorzystać do ponownego użycia albo w kranie, bądź można butelkować. 27:47 Taka technologia jest stosowana w Singapurze, gdzie kilkadziesiąt procent ścieków jest butelkowanych jako woda pitna. No i ciekawostka taka, że na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, czyli wysoko, wysoko, wysoko w kosmosie, odzyskuje się 98% wody. Również odzyskuje się z powietrza, zbiera się za pomocą takich specjalnych urządzeń. Więc ta woda, którą się pocą astronauci, czy nawet jak się załatwiają do toalety, ona jest w pełni zawracana i wykorzystywana ponownie. 28:17 To się nazywa oszczędność. Kończymy naszą wizytę w Akwanecie. Dziękujemy, Klaro i Jasiu. 28:28 Ale nie kończymy jeszcze odcinka. Przed nami pytania o plastik. Z profesor Sandrą Paszkiewicz z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego rozmawiała reporterka Sandra. Ale się Sandra napracowałaś w tym odcinku. No dobrze, zapraszamy więc na spotkanie Sandry z Sandrą, a pytania zadaje... Żartuję. Natalia i Zosia zadają pytania. 28:49 Mam na imię Natalia, mam 9 lat i chciałabym zapytać, skąd się bierze plastik. Mam na imię Zosia i mam 8 lat. Chciałabym się dowiedzieć, z czego się robi plastik. 29:02 Droga Nataliu, droga Zosiu. Generalnie plastik możemy otrzymywać z wielu rzeczy. Większość tych plastików, które widzisz u siebie w domu, to najczęściej to są plastiki otrzymywane... 29:13 Czyli właśnie jednym z produktów jest powiedzmy benzyna i inne rzeczy, które można kupić na stacji benzynowej, ale też oczywiście z tej ropy, którą się pozyskuje, możemy otrzymać plastiki. I tam są takie reakcje chemiczne, które można porównać do gotowania i my otrzymujemy z tej ropy, jak się ją tak powiedzmy oczyszcza i tnie, to są reakcje rafinacji i crackingu, i otrzymujemy takie małe cząsteczki, które finalnie, jak je ze sobą połączymy w odpowiedni sposób w wyniku reakcji, to otrzymujemy różne plastiki. 29:48 Najczęściej to są właśnie te, które znasz świetnie, czyli na przykład w opakowaniach na jakieś szampony, na jakieś mydła, no różne różniste, ale na przykład też na serek wiejski. Także różne rzeczy można z tego uzyskiwać. I to jest jakby ta wersja, w większości przypadków, a druga wersja to jest taka, że na przykład jak mijamy już tym samochodem na tych wakacjach na przykład jakieś pole kukurydzy czy jakichś takich zbóż, to z nich okazuje się, że również możemy otrzymywać plastiki. Reakcje są oczywiście troszeczkę inne, ale faktycznie też możemy z takiej kukurydzy dostać plastik i on jest wtedy, my nazywamy go biobazującym, ponieważ jest oparty na powiedzmy bio jakichś rzeczach. 30:30 Także są dwie takie ścieżki. Ale no 90 powiedzmy procent, czyli duża, duża większość to jest raczej z ropy i gazu. 30:40 Z jednej strony produkujemy masowo, kupujemy produkty z plastiku, bo to jest bardzo wygodne, a z drugiej narzekamy, że mikroplastik zaśmieca nam środowisko. Skąd ten mikroplastik się bierze? 30:51 my sami degradujemy nasze materiały, po prostu eksploatując je w sposób czasem zwariowany, na przykład chociażby poprzez pranie w za wysokiej temperaturze, na przykład mamy koszulkę z poliestrem. No i bierzemy ją 60 stopni i się okazuje, że on się delikatnie nam wykrusza. No i on z tą wodą już sobie idzie, ze ściekami i Gdzieś tam później się okazuje, że mikroplastik jest na górze Fiji. No tak, no bo jakby sami go tam, że tak powiem, wprowadziliśmy. 31:21 No i druga rzecz to jest oczywiście, jak jedziemy już tym samochodem, już to kilka razy, no i oczywiście bardzo dużo mikroplastiku jest jednak z naszych opon. Także takie palenie to jest po prostu tych opon często niedostosowane, te gumy, jeżeli chodzi, czy to jest ciepło, zimno i tak dalej, czy te ślady takie czasem, co widzimy na Jezji, no to to wszystko, co później to razem ze ściekami spływa i mamy po prostu mikroplastik jak znalazł. 31:50 Chyba nie da się tego uniknąć. 31:52 Już teraz nie. O ile w Unii Europejskiej powiedzmy jeszcze w kilku krajach faktycznie dbamy o to, mamy tą świadomość, to jednak to jest ułamek tego, co się dzieje na świecie, więc Więc trzeba o to walczyć, trzeba uświadamiać, ale faktycznie no nie da się już teraz tego uniknąć. 32:12 To skoro nie da się uniknąć, to może przynajmniej jakoś ograniczyć. Cecylia ma właśnie takie pytanie. 32:19 Mam na imię Cecylia i mam 12 lat. Chciałabym się dowiedzieć, czy da się stworzyć plastik, który nie zaśmiecałby środowiska? 32:27 No to jest fantastyczne pytanie, bo oczywiście wydawałoby się, że przy takiej ilości... mądrych głów i naukowców, którzy cały czas pracują nad tymi bioplastikami, powiedzmy, zwał jak zwał, to oczywiście pewnie by można w jakiejś perspektywie, ale jest to bardzo trudne zagadnienie, bo tutaj musimy niestety brać pod uwagę kilka rzeczy. No bo teraz tak, jak mamy takie różnego rodzaju plastiki, no to te, które teraz są, to najważniejsze, żebyśmy je oczywiście recyklowali. 33:02 Ale oczywiście my musimy brać pod uwagę, jak my mamy już taką butelkę, to że bardzo dużo energii zostało poświęcone, żeby ją otrzymać. No i teraz tak, no taka butelka, jeżeli ona oczywiście będzie cały czas zawracana, no to można by powiedzieć, że jest w miarę ekologiczna. No i mogłaby ona nie zaśmiecać tego naszego środowiska. No ale jednak mimo wszystko troszeczkę z niej powstaje, bo jednak my tutaj ładnie w Polsce recyklujemy, ale jest wiele krajów na świecie, które tego oczywiście nie robi, w związku z czym są wyrzucane często do wód oceanów i z tego się bierze na mikroplastik, czyli już no nie odpowiemy sobie, że nie zaśmieca tego naszego środowiska. 33:46 No też możemy powiedzieć, że no to może jakieś takie alternatywy, na przykład dla jakichś takie bio, no znamy wszyscy doskonale, pewnie tutaj też znasz, że są jakieś takie PLA i tak dalej, ale no niestety one też wymagają różnego rodzaju chemicznych, różnych reakcji, żeby tą kukurydzę przerobić na ten plastik finalnie. No i niestety no też nie można do końca powiedzieć, ale wydaje mi się, że w perspektywie czasu jak najbardziej będziemy coraz bardziej starali się uzyskać i korzystać przede wszystkim też z tych plastików, które jak najmniej zaśmiecałyby nasze środowisko. 34:26 Czyli takie plastiki ekologiczne, te chociażby z kukurydzy, są przynajmniej trochę mniej obciążające dla środowiska? 34:33 No na pewno trochę są, ale jeżeli, bo teraz niestety musimy, może niestety i stety, ale musimy brać pod uwagę cały cykl otrzymywania takiego plastiku. Taka kukurydza, z której otrzymujemy ten bioplastik, no to ona gdzieś musi urosnąć. To oczywiście wymaga dużej ilości wody, różnego rodzaju pestycydów, herbicydów i tak dalej, Więc to jest jedno. Potem jej zbiór, potem jej przerobienie też już do tych powiedzmy klocuszków Lego, z których następnie dostaniemy różnego rodzaju plastiki. 35:04 Więc może się okazać, że faktycznie biorąc całość pod uwagę, to to nie jest tak kolorowo. Zwłaszcza, że część tych tworzyw niestety nie rozkłada się tak jak my byśmy chcieli. My często słyszymy tutaj w wiadomościach, że PLA się tutaj jest kompostowalny. To jest nieprawda tak do końca. On wymaga specjalnych warunków, żeby go przetworzyć, więc już lepiej tworzyć jakieś takie tworzywa, które faktycznie w masie tych, powiedzmy, recyklatów mogłyby tam gdzieś się zawracać. 35:37 Więc możemy powiedzieć, że są bardziej eko, ale jeżeli bierzemy całość pod uwagę, to faktycznie jedna i druga, że tak powiem, opcja ma swoje plusy i minusy ekologiczne. 35:50 Czy w takim razie istnieje jakieś rozwiązanie, które można stosować z czystym, ekologicznym sumieniem? 35:56 Z czystym, ekologicznym sumieniem to na pewno wielorazowe opakowania. To ja to jak najbardziej polecam. Czyli po prostu zmniejszyć obciążenie. To z naszej strony jest to dosyć istotne. Też takie nieobciążanie typu, że popsuje nam się jakaś część garderoby, od razu wyrzucamy. To jest olbrzymi problem tego konsumpcjonizmu. więc telewizory, które w dwa lata nam się nudzą, wszystko działa, a wyrzucamy. Także dużo jest też po naszej stronie. 36:26 To jeszcze krótko na koniec. Czy plastik jest przyszłością? 36:29 Tak, nowoczesnej medycyny nie ma bez plastiku, więc strzykawki, wszystko, jakieś elementy, o których my nie mówimy, jakieś stenty, które są wprowadzane, to naprawdę to są elementy ratujące nam życie. No wiadomo, też widzieliśmy przy okazji pandemii, ilość tego plastiku medycznego, która się wygenerowała, ale no niemniej jednak bez takich jednorazówek to po prostu byśmy byli 200 lat wstecz i no coś jest za coś. Te opakowania i o nich się najczęściej tutaj mówi w taki dosyć negatywny sposób, ale jednak to jest właśnie przemysł medyczny i tak dalej, no to bez tego to nie ma. 37:10 Także nowoczesna technologia, wyloty w kosmos, samochody nowoczesne, obniżanie masy właśnie samochodów, dzięki czemu one mniej spalają często. No to jest wszystko niestety, ale tworzywa sztuczne, różnego rodzaju sprzęt, który bierzemy sportowy. Każdy z nas chce, czy to grać w tenisa, czy cokolwiek, no to to jest Ten cały rozwój niestety jest oparty na tworzywach sztucznych i po prostu bez nich nie ma świata już teraz. 37:39 Zobaczcie, jakie to wszystko jest złożone, a przez to jeszcze ciekawsze. Dziękujemy Natalii, Zosi i Cecylii. Dzięki Wam mogliśmy lepiej zrozumieć świat tworzyw sztucznych. 37:51 I to już wszystko w czwartym odcinku LAM-u sezonu 2026. Nagrania Anna Radwan-Żbikowska, Sandra Soluk, montaż Karolina Głowacka, edycja dźwięku i grafiki Filip Pachla. Dziękujemy wszystkim pytającym i wszystkim odpowiadającym. Dziękujemy za wsparcie patronom, patronkom Radia Naukowego. Dzięki Wam możemy pracować regularnie. Dziękujemy tym, którzy dorzucili się w zrzutce na LAM-u, która pozwala nam wzmocnić zespół w trakcie tego projektu, który jest naprawdę wymagający pod względem wysiłku koncepcyjnego, logistycznego i wielu godzin montażu. 38:22 Zajrzyjcie na patronite.pl, ukośnik radionaukowe, tam znajdziecie szczegóły. A w kolejnym odcinku między innymi... 38:28 Czy można zrobić pokemony z genów wjeżdżą? 38:32 Jak się odgłosy wydawały dinozaży i skąd wiadomo? 38:36 Jak powstał pierwszy ptak na świecie? Oj, będzie się działo. Do usłyszenia. 38:44 Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania.